Fikri Mülkiyet Hakları

Fikri Mülkiyet Hakkı
Fikri Mülkiyet Hakkı

Girişimcilikten söz ederken sıklıkla yeniliğe ve yeni fikirlerin ticari olarak kullanımına vurgu yapılmaktadır. İhtiyaçların ve bunların nasıl karşılanacağının belirlenmesi konusunda girişimcilerin yoğun bir zihinsel çaba sarf etmesi gerekebilir. Hatta belirli tekniklerin geliştirilmesi için çeşitli ar-ge faaliyetlerine gerek duyulabilir. Bu faaliyetler maliyetli oldukları kadar zahmetli de olabilir. Bütün bu külfete katlanan kişilerin emeğinin korunması için çeşitli yasal düzenlemeler bulunmaktadır. Bu düzenlemeler birçok bakımdan önemlidir. Genel olarak Fikri Mülkiyet Hakkı olarak bilinen bu hakların korunması sadece emek sahibi kişinin emeğini koruduğunu düşünmek eksik olur. Bu düzenlemelerle esasında toplumun geleceği de bir yönüyle koruma altına alınmaktadır. Eğer sanatçı ürettiği değerin korunmasının mümkün olmayacağını ve kısa süre içerisinde kopyalanarak kendisi dışından pek çok kişinin bundan gelir elde edeceğine inanıyorsa öyle bir ortamda sanat eseri vermek veya bunu duyurmak için istekli olmayacağı düşünülebilir. Benzer şekilde ar-ge çalışanlarının yoğun emekle elde ettikleri teknik bilgilerin korunmayacağına ve başkalarına ticari kazanç sağlayacağına inanmaları üretkenliklerini azaltacak belki de tamamen sonlandıracaktır. Özetleyecek olursak insan emeğinin gerektiği gibi korunmadığı toplumlarda bireyler yeni buluş veya sanat eseri yapmak konusunda istekli davranmayacaklardır. Bu nedenle devletin gerekli tedbirleri alarak insanların yeni değerler üretmesini teşvik etmesi, aynı zamanda üretilen değerleri koruması gerekmektedir. Fikri hakların korunması temel bir insan hakkı olarak kabul edilmektedir.

Bu açıklamadan sonra fikri mülkiyet hakkını tanımlayarak başlayalım. Fikri mülkiyet hakkı: Kişinin her türlü fikri emeği ile meydana getirdiği ürünleri üzerinde hukuken sağlanan haklarıdır. Fikri mülkiyet hakları resim, müzik, roman gibi sanat eserlerini de içine alacak biçimde her türlü buluş ve sanat eserini içerdiğini söylemek gerekir. Ancak burada işletme yönetimi ve girişimcilik alanında daha çok ilgilenilen patent, faydalı model, marka ve endüstriyel tasarım konuları açıklanacaktır. Bu konu sadece bizim meydana getirdiğimiz bir yeniliğin korunması bakımından haklarımızı bilmemiz için önemli değil. Aynı zamanda uygulayacağımız bir yeniliğin başka birinin haklarını ihlal edip etmediğini anlayabilmemiz açısından da önemli.

Patent: buluş gerçekleştiren birinin buluşunu belirli bir süre için üretme, kullanma ve satma hakkı olarak açıklanabilir. Buluş niteliği taşıyan yeni bir ürün geliştirildiğinde ilk olarak yapılması gereken buluşun veya ürünün patentini almaktır. Patentini almadan önce malın üretilmesi, satışının veya tanıtımının yapılması bizi istemeyeceğimiz sonuçlarla karşı karşıya bırakabilir. Dolayısıyla özellikle buluş niteliği taşıyan bir ürünün geliştirilmesi durumunda ihmal edilmemesi gereken bir adımdır. Patent başvuruları ülkemizde Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapılmaktadır. Patentler ülke sınırları ile sınırlı bulunduğundan hangi ülkede ticari faaliyette bulunmak isteniyorsa o ülkeye de ayrıca patent müracaatında bulunmak gerekmektedir. Başka bir ifade ile Türkiye’de aldığımız patent buluşumuzu yurt dışında korumak için yeterli değildir. Avrupa Patent Sözleşmesi uyarınca Avrupa Patent Ofisi’ne (EPO) başvuru yaparak AB üye ülkeleri ve ülkemizin de aralarında bulunduğu diğer Avrupa ülkelerinde geçerli olabilecek patent almak mümkündür. Burada rüçhan hakkından da söz etmek gerekir. Rüçhan hakkı bir ülkede yapılan başvurunun 12 ayla sınırlı olmak üzere yurt dışında da geçerli olmasını sağlar. Başka bir ifade ile almış olduğumuz patent ile başka bir ülkede ticari faaliyet gerçekleştirmek istersek veya bize ait bir buluşu başka birisi yurtdışında kullanmak, üretmek veya satmak isterse patent elde ettiğimiz tarihten itibaren 12 ayla sınırlı olmak üzere buluş sahibi olarak haklarımızın koruma altına alınmasıdır. Patent başvurularında incelemeli ve incelemesiz olmak üzere iki tip müracaatta bulunulabilmektedir. İncelemeli müracaatlarda patent alma süresi ve maliyeti uzamaktadır. Bununla birlikte patentin geçerlilik süresi de 20 yıl olarak belirlenmektedir. İncelemesiz müracaatlarda hem başvuru ücretleri daha düşük olmakta hem de daha hızlı bir şekilde patent başvurusu sonuçlandırılmaktadır. İncelemesiz patent başvurularında geçerlilik süresi 7 yıldır. Güncel patent işlem ücretleri için Türk Patent ve Marka Kurumu’ndan bilgi alınabilir.

Faydalı Model: Buluş olarak nitelendirilemeyecek ancak yine de belirli bir teknolojik yenilik ifade eden küçük buluşlara faydalı model adı verilmektedir. Yeni olmak ve sanayiye uygulanabilir olması koşullarıyla faydalı model sahiplerine ilgili ürünü 10 yıl süreyle üretme ve pazarlama hakkı verilmektedir. Patent ile ilgili açıklanan hususlar büyük ölçüde faydalı model için de geçerlidir. Paten ve faydalı model ile ilgili düzenlemeler 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ve 551 sayılı Patent Haklarının Korunması Hakkında KHK Uygulama Yönetmeliği’nde yer almaktadır.

Markalar: Bir işletmenin mal veya hizmetlerini diğerlerinden ayırt etmek amacıyla kullanılan sözcükler, şekiller, harfler, sayılar, veya ambalajların biçimleridir. Markalar, ürünün kaynağı ve kalitesi hakkında müşteriye bilgi sağlamakta ve diğer ürünlerden kolayca ayırt edilebilmesini sağlamaktadır. Markaların koruma süresi 10 yıldır ve 10’ar yıllık dönemler halinde yenilenebilir. Buna karşın markaların beş yıldan fazla süreyle kullanılmaması veya kullanımından sonra beş yıl boyunca kullanıma ara verilmesi durumunda mahkeme kararı ile marka hakkı iptal edilebilir.

Endüstriyel Tasarımlar: Tasarımlar da fikri mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilmektedir. Tasarım, bir ürünün çizgi, renk, doku, şekil, biçim, esneklik veya süsleme gibi duyularla algılanan çeşitli özelliklerinin oluşturduğu görünümdür. Tasarımlar, patent ve faydalı modelde olduğu gibi fikri ürün olarak kabul görmektedir, aynı zamanda bunlarda olduğu gibi yeni olma özelliğini taşımalıdır. Önceden başkası tarafından yapılmış bir tasarımın endüstriyel tasarım olarak koruma altına alınması mümkün değildir. Patent ve faydalı modelden farklı olarak tasarım sadece ilgili ürünün tasarımı yani estetik yönü ile ilgili ve sınırlıdır. Dolayısıyla ürünün işlevi ile ilgili hak iddiasında veya koruma talebinde bulunulamamaktadır. Tasarımların koruma süresi 5 yıldır ancak 25 yıla kadar yenilemek mümkündür.

Görüldüğü gibi ticaretin ve ekonominin korunabilmesi açısından fikri mülkiyet hakları büyük önem taşımaktadır. Girişimcilerin hem kendi ürünlerini koruma altına almaları hem de gerçekleştirecekleri fikirlerle ilgili doğabilecek hukuki sorumluluklar açısından fikri mülkiyet hakkı konusuna özel bir zaman ayırmaları gerekmektedir.

Düşünceni paylaş!

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.