İşletme Türleri

İşletme Türleri
İşletme Türleri

Günümüzde insan ihtiyaçlarının çok büyük bir kısmı işletmeler aracılığıyla karşılanır. Bu durum insan ihtiyaçlarının çeşitliliği ile orantılı bir biçimde işletmelerin de çeşitlenmesini sağlamıştır. Oldukça farklı sektörlerde birbiri ile kıyaslanamayacak kadar farklı faaliyetleri, farklı hacimlerde gerçekleştiren işletmelerin bu özellikler bakımından çeşitli sınıflandırmalara tabi tutulduğu görülebilir. İşletmelerin sınıflandırılmasında dikkate alınan bazı kriterler şu şekilde sıralanabilir;

  • İşlevleri,
  • Faaliyet konusu (sektörler),
  • Sermaye sahipliği,
  • Büyüklük (Ölçek),
  • Hukuki statü.

Bu kriterler dışında işletmelerin sınıflandırılmasında kullanılabilecek başka kriterlerin olabileceğini de ifade etmek gerekir. Yukarıda sayılan kriterler kısaca açıklanırsa konu daha kolay anlaşılacaktır.

a) İşlevleri; İşletmelerin gerçekleştirmiş olduğu üretim faaliyeti ve bunun sonucu ile ilgilidir. İşletmeler işlevleri bakımından mal üreten işletmeler, hizmet üreten işletmeler ve ticaret işletmeleri (toptan, perakende satış yapan işletmeler) olarak üç gruba ayrılmaktadır. Bunlara örnek vermek gerekirse tekstil atölyesinde kaynak olarak giren kumaş çeşitli süreçlerden geçtikten sonra elbiseye yani bir ürüne dönüştürülür. Dolayısıyla bu temel faaliyeti sebebiyle tekstil atölyesi mal üreten bir işletmedir. Otel, kuru temizleme, araç yıkama gibi işletmeler hizmet üreten işletmelerdir. Bu işletmeler herhangi bir ürünün satışını yaparak değil müşteri için çeşitli hizmetleri yerine getirerek faaliyetlerini sürdürürler.  Son grupta yer alan işletmeler belirli ürünlerin satışını yaparlar ancak bunları kendileri üretmezler. Başka bir işletme tarafından üretilen ürünü kendi karını koyarak satarlar. Market, giyim mağazası, züccaciye, kırtasiye gibi işletmeler ticaret işletmelerine örnek gösterilebilir.

b) Faaliyet konularına yani sektörlere göre işletmeler;  İşletmelerin faaliyet alanlarına göre sınıflandırılmasında Uluslararası düzeyde standartlaştırmaya gidilmiştir. Buna göre işletmelere faaliyet konuları bakımından sekiz ana başlık altında incelenirler.

  1. Tarım, orman, avcılık ve balıkçılık işletmeleri,
  2. Madencilik,
  3. İmalat sanayi,
  4. İnşaat,
  5. Altyapı ve sağlık işletmeleri (köprü, baraj, hastane, elektrik dağıtım vb.),
  6. Ticaret İşletmeleri,
  7. Nakliye ve depo işletmeleri,
  8. Hizmet işletmeleri (bankacılık, eğitim, konaklama, haberleşme vb.)

​c) Sermaye sahipliğine göre işletmeler; İşletmenin sahibi veya sahiplerini dikkate alarak yapılan sınıflandırma biçimidir. Sermaye sahipliği konusu işletmenin tüm süreçlerinde etkisinin açık bir biçimde gözlenmesine  imkan verdiği için önemlidir. Sermayenin sahipliğine göre yapılan sınıflandırmada; özel işletmeler, kamu işletmeleri, karma işletmeler ve yabancı sermayeli işletmeler şeklinde kategoriler yer almaktadır. Özel işletmeleri, devlete ait olmayan tüm işletmeler olarak ifade edebiliriz. Gerçek kişiler veya tüzel kişiler işletme sahibi veya ortakları arasında yer alabilir. Herhangi bir devlet girişimi veya ortaklığı bulunmamaktadır. Kamu işletmeleri ise devlet tarafından kurulan veya işletilen işletmelerdir. Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) ve Türkiye Kömür İşletmeleri Genel Müdürlüğü kamu işletmelerine örnek olarak gösterilebilir . Devletlerin ticari işletme kurup işletme fikri eskiden oldukça yaygın olsa da günümüzde giderek azalan bir uygulama olduğu söylenebilir. Karma işletmeler hem özel hem de kamu tarafından belirlenmiş oranlarda sermaye sahipliği ile kurulan veya işletilen ortaklık biçimindedir. Türk Hava Yolları(THY) ve ASELSAN bu tip işletmelerdir. Sermayenin sahibi ülke dışından gerçek ve tüzel kişilere ait bulunuyorsa bu tip işletmelere yabancı sermayeli işletmeler adı verilmektedir. Ülkemizde faaliyette bulunan pek çok yabancı sermayeli işletme bulunmaktadır.

d) Büyüklüklerine (Ölçeklerine) göre işletmeler; İşletmelerin büyüklükleri de işletmelerin yapıları ve süreçleri ile ilgili fikir vermesi açısından önemli bir sınıflandırmadır. İşletmeler genel anlamda mikro işletmeler, küçük işletmeler, orta büyüklükteki işletmeler, büyük işletmeler ve dev işletmeler biçiminde sınıflandırılmaktadır.

e) Hukuki statülerine göre işletmeler; İşletmelerin hukuki durumlarına göre yapılan sınıflandırma uygulamada özel bir yöne sahip bulunmaktadır. Bunun en temel sebebi hukuki statü elde etmek için verilen kararların sorumluluk gerektirmesi ve sorumlulukların ihlalinin cezai müeyyidelerin uygulanmasıdır. Ticaret hayatının ve ekonominin esenliğini sağlamak açısından devlet tarafından gerçekleştirilen pek çok yasal düzenleme bulunmaktadır. Türk Ticaret Kanunu ve Borçlar Kanunu bu kapsamda çıkarılan yasalar olarak hukuki bakımdan işletmelerin sınıflanmasında referans kabul edilen düzenlemelerdir. İlgili yasalarda, işletmelerin hukuki statüleri ve faaliyetleri hakkında  çok sayıda düzenleme yer almaktadır. Buna göre;

  1. Şahıs (Tek kişi) işletmeleri,
  2. Şirketler (Ortaklıklar),
  3. Kooperatifler şeklinde sınıflandırmadan söz edilebilir.

Şahıs işletmeleri veya diğer ismiyle Tek kişi işletmeleri, tek kişinin sahipliğinde ve yönetiminde faaliyet sürdüren işletmelerdir.. En basit ve en eski mülkiyet biçimidir. Doğal olarak bu tip işletmelerde karar almak ve uygulamaya koymak da oldukça kolay olmaktadır. Şahıs işletmelerinin kuruluş işlemleri ve kapatılması ile ilgili işlemler yasal açıdan kolay olduğu için uygulamada en sık karşılaşılan işletme türüdür. Şahıs işletmeleri tüzel kişiliğe sahip olamamaktadır.

Şirketler ve Kooperatifler ayrı başlıklar altında incelenektir.

Düşünceni paylaş!

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.